دست دادن با یک ربات انسان‌نما یا تشکر از چت‌باتی مثل ChatGPT رفتاری ساده به نظر می‌رسد، اما نشان‌دهنده یک گرایش عمیق روانی در انسان به نام «انسان‌انگاری» فناوری است. ما به‌طور غریزی تمایل داریم به هوش مصنوعی ویژگی‌های عاطفی نسبت دهیم. این صمیمیت مصنوعی، با وجود جذابیت‌های اولیه، به اعتقاد روان‌شناسان برجسته‌ای همچون دکتر شری ترکل، مرزهای عاطفی ما را جابه‌جا کرده و خطرات جدی روانی به همراه دارد.
چرا ناخودآگاه با هوش مصنوعی مثل انسان رفتار می‌کنیم؟
تحقیقات نشان می‌دهند که بیش از ۷۰ درصد کاربران هنگام گفتگو با چت‌بات‌ها رفتاری محترمانه دارند و از کلماتی مانند «لطفاً» یا «ممنون» استفاده می‌کنند. مغز ما به گونه‌ای تکامل یافته که به تعاملات کلامی پاسخ اجتماعی بدهد. هنگامی که یک مدل زبانی بزرگ (LLM) با لحنی همدلانه پاسخ ما را می‌دهد، یک پیوند عاطفی کاذب شکل می‌گیرد.
دکتر شری ترکل، استاد برجسته MIT در کتاب جدید خود با عنوان «صمیمیت مصنوعی»، اشاره می‌کند که وقتی وارد ساده‌ترین تبادلات با یک شیء تعاملی می‌شویم، تصور می‌کنیم که او به ما اهمیت می‌دهد و ما نیز برای مراقبت متقابل از آن برنامه‌ریزی شده‌ایم.
مرز باریک میان تخیل عاطفی و گریز از واقعیت
انسان‌انگاری فناوری فراتر از یک تعامل مؤدبانه ساده است. در مواردی، کاربران احساسات چت‌بات‌ها را کاملاً واقعی فرض می‌کنند. این پدیده پناهگاهی امن اما کاذب می‌سازد؛ جایی که افراد ممکن است رابطه با هوش مصنوعیِ همیشه موافق را به روابط چالش‌برانگیز انسانی ترجیح دهند.
برخی از پیامدهای خطرناک این وابستگی عاطفی شدید عبارتند از:
- کاهش تمایل به روابط واقعی: ترجیح دادن چت‌بات‌های بدون چالش به انسان‌های واقعی و ایجاد انزوا.
- تضعیف حس عاملیت: تکیه کامل بر تصمیمات هوش مصنوعی در مراحل بحرانی زندگی و از دست رفتن استقلال فردی.
- خطرات جدی روانی برای نوجوانان: پرونده‌های قضایی نشان داده‌اند که پیوند عاطفی عمیق نوجوانان با چت‌بات‌ها می‌تواند آسیب‌های روحی جبران‌ناپذیری ایجاد کند.
به قول دکتر ترکل، هوش مصنوعی باید در «مسیر تخصصی» خود باقی بماند؛ مثلاً تمرین برای مصاحبه کاری یک کاربرد عالی است، اما وقتی چت‌باتی نقش والدین یا شریک عاطفی را بازی می‌کند، از مرزهای اخلاقی و ایمنی خارج شده است.
سوالات متداول
چرا به هوش مصنوعی التماس می‌کنیم یا از آن تشکر می‌کنیم؟
این رفتار ناشی از تمایل غریزی انسان به پاسخ‌های اجتماعی است. مغز ما کلام روان چت‌بات را نشانه‌ای از هوش عاطفی در نظر گرفته و با ادب اجتماعی به آن پاسخ می‌دهد.
آیا دوستی عاطفی با چت‌بات‌ها خطرناک است؟
بله، وابستگی شدید به ابزاری که برای فرار از تنش‌ها طراحی شده، باعث تضعیف مهارت‌های ارتباطی در دنیای واقعی و افزایش انزوای اجتماعی می‌شود.